توجه به کهن الگوی ” سایه’’ کارل یونگ می تواند به ما در درک بهتر علاقه افراد به مشاهده فیلم های ترسناک کمک فراوانی کند.
مفهوم تخلیه هیجانی زیگموند فروید ممکن است زیربنای محبوبیت فیلم های ترسناک باشد که به معنای ایجاد و رهاسازی احساسات سرکوب شده می باشد.
مطالعه ای که در سال ۲۰۲۱ انجام شد، نشان می دهد که علاقه مندان به فیلم های ترسناک، ترس کمتری نسبت به ویروس کرونا دارند.

در حال نزدیک شدن به جشن هالووین سال ۲۰۲۱ هستیم و همه گیری کرونا هم چندان باعث ایجاد ترس در میان مردم نشد. بنابراین چرا بسیاری از ما عاشق مشاهده فیلم های ترسناک هستند. جالب است که بسیاری از افراد به راحتی مجذوب خشونت موجود در سریال‌هایی مانند Squid Game می شوند، یا در هنگام مشاهده مبارزه کینگ کونگ با گودزیلا طرفداری کینگ کونگ را می کنند و یا در ذهن خود به دنبال راهی برای کمک به شخصیت های فیلم کشتار با اره برقی در تگزاس هستند.

ما به راحتی بسیاری از لحظات زندگی خود را فراموش می کنیم، اما صحنه هایی به مانند صحنه‌ ای از فیلم جن‌گیر که در آن ریگان بدون اینکه بدنش را تکان دهد، سرش را به راحتی به پشت و اطراف می‌چرخاند، در ذهن ما باقی می‌مانند. آیا منطقی‌تر نیست که افراد به جای جذب شدن به موقعیت‌هایی که باعث ایجاد ترس و وحشت در آنها می شوند، از آنها دوری کنند؟

بیشتر بخوانید: ۳ گروهی که از عامل ترس نهایت استفاده را می برند

کارل یونگ و فیلم های ترسناک

فیلم‌های ترسناک ممکن است از چیزی که کارل یونگ آن را کهن الگو می نامد، استفاده کنند. کهن الگوها مضامینی جهانی و میان ‌فرهنگی هستند که باعث شکل‌گیری شخصیت ها و الگوهای رفتاری می شوند. یکی از کهن الگوهای مهم، کهن الگویی سایه می باشد. این کهن الگو می تواند به ما در درک بهتر علاقه افراد به مشاهده فیلم های ترسناک کمک فراوانی کند.

از نظر یونگ، این کهن الگوی تقریبا ناشناخته، نمایانگر ایده های سرکوب شده، کم و کاستی ها، ضعف ها و هرج و مرج زندگی ما می باشد. به طور کلی، کهن الگوی سایه شامل صفاتی ناپسند و گاها توهین آمیز می شد. یونگ بر این باور بود که بعد فرهنگی این کهن الگو ممکن است در افکار و رویاهای ما به شکل موجودات ترسناکی مانند شیطان، اژدها و یا مار ظاهر شود. جالب اینجاست که یونگ در کتاب انسان و سمبول هایش، برای نمایش سمبول سایه، از تصویر یک گودزیلا استفاده کرده است. یونگ همچنین خاطرنشان کرد که نیروی مخرب این کهن الگو، یک جنبه سازنده نیز دارد و این بدان معناست که گاهی اوقات برای ساختن بعضی چیزها باید یکبار آنها را نابود کنیم.

این ایده درست شبیه به ایده تانوس شرور در مجموعه فیلم‌های انتقام‌جویان می باشد. تانوس شرور برای نابود کردن کردن ۵۰ درصد جمعیت جهان از سلاح “سنگ های بی‌نهایت” استفاده کرد تا بدین ترتیب افراد باقی‌مانده در این جهان برای ادامه زندگی خود منابع بیشتری در اختیار داشته باشند.

سر گاو نر پابلو پیکاسو نیز منعکس کننده نیروهای مخرب و سازنده کهن الگوی سایه هستند. او دسته و صندلی دوچرخه ای را از بدنه آن جدا کرد (نابود کرد) و با متصل کردن دسته دوچرخه به وسط صندلی، سر گاو را ساخت.

بیشتر بخوانید: ترس و ارز دیجیتال

زیگموند فروید به سراغ فیلم های ترسناک می رود

فیلم های ترسناک در درجه اول، بر القای احساساتی مانند شوک ، وحشت و انزجار تمرکز دارند. زیگموند فروید با دقت به تفسیر روانشناختی این احساسات می پردازد. او مفهوم «تخلیه هیجانی» را پیشنهاد می کند که به موجب آن تخلیه احساسات قوی و یا سرکوب شده، عملی آرامش بخش به شمار می رود. ممکن است تجربه ترس و احساسات ناشی از تماشای یک فیلم ترسناک، تجربه ای غم انگیز و دردناک باشد که در آن افراد به طور داوطلبانه خواستار ایجاد احساس ترس و وحشت در خود هستند اما آنها می دانند که مکانی که در آن به تماشای فیلم های ترسناک می پردازند، کاملا امن می باشد ( مکان هایی مانند سینما، خانه).

مهم نیست که این فیلم ها چقدر ترسناک و یا دلهره آور هستند، تماشاگران قطعا می دانند که این فیلم ها واقعی نیستند. با توجه به توضیحات فروید در مورد مزایای دیدن کابوس‌های مکرر می توان نتیجه گرفت که تماشای فیلم‌های ترسناک باعث می شود که افراد راحت تر با موقعیت‌های دشوار و ترسناک زندگی خود کنار بیایند و اهمیتی ندارد که موقعیتی که در آن قرار دارند، چقدر سخت، ترسناک یا وحشتناک می باشد.

رابطه میان ویژگی های شخصیتی و علاقه افراد به دیدن فیلم های ترسناک

دکتر مارتین پس از بررسی ۹۶ مطالعه انجام شده در رابطه با تاثیر ویژگی های شخصیتی بر علاقه افراد به مشاهده فیلم های ترسناک، متوجه شد که افراد نترس و افرادی که از احساس همدلی کمتری برخوردار هستند، تمایل بیشتری به تماشای فیلم های ترسناک دارند. میان ویژگی هیجان طلبی و لذت ناشی از تماشای فیلم های ترسناک، نوعی پیوند مثبت وجود دارد اما این لذت ها دوام و انسجام چندانی ندارد. به نظر می‌رسد که مردان بیشتر از زنان از مشاهده فیلم‌های ترسناک لذت می‌برند زیرا میزان همدلی در مردان پایین بوده و کمتر مستعد اضطراب و بروز احساسات مرتبط با تنفر هستند.

جالب اینجاست که کودکان کوچک ‌تر از شخصیت‌های افسانه‌ای مانند شیاطین و ارواح می‌ترسند، اما ترس کودکان بزرگ‌ تر بیشتر منطبق با واقعیت ها می باشد (مانند ترس از افراد جنایتکار و قاتلان زنجیره‌ای). علاوه بر این، افرادی که در رابطه با ویژگی های فریبکاری نمرات بالاتری را کسب کرده بودند، در هنگام تماشای فیلم های ترسناک، احساس غم و اندوه و انزجار کمتری داشتند. جای تعجب نیست که افرادی که دارای اختلال شخصیت ضد اجتماعی هستند و یا افرادی که احساس همدلی کمتری دارند، عاشق فیلم هایی با محتوای خشن هستند و افرادی که ثبات عاطفی کمتری دارند نیز از مشاهده چنین فیلم هایی هراس دارند.

بیشتر بخوانید: ۱۲ سبک شخصیتی در آزمون دیسک

چه چیزی باعث ترسناک تر شدن فیلم های ترسناک می شود؟

یکی از بهترین راه های ترساندن مخاطب، استفاده از صدا هایی بلند و مهیب پس از سکوتی طولانی مدت می باشد. این صدای بلند می تواند یک جیغ، زنگ تلفن، زوزه باد، صدای سقوط یک شی یا شکستن شیشه باشد. به عنوان مثال، درست در صحنه قتل فیلم روانی( به کارگردانی آلفرد هیچکاک) یک موسیقی دلهره آور پخش می شود که باعث ایجاد ترس و اضطراب در مخاطب می شود.

یکی دیگر از روش های ترساندن مخاطب استفاده از موقعیت ها و چیزهایی است که به طور طبیعی باعث ایجاد ترس در ما می شوند. این نوع ترس ها عموما مبنایی انطباقی و تکاملی دارند.

به عنوان مثال

ما برای شناخت و درک موجودات سمی و خطرناکی مانند مارها، عنکبوت ها و یا مکان هایی مانند خانه های جن زده و متروک حتی نیازی به قشر خاکستری مغز خود نداریم! مغز برای تشخیص میزان خطر چنین مواردی ( موجودات و مکان های ترسناک)، در ابتدا آنها را در قشای زیرین بخش آمیگدال خود مورد پردازش قرار می دهد که البته همین موضوع باعث ایجاد احساس ترس آنی در افراد می شود. بلافاصله پس از اینکه موقعیت خطر توسط قسمت آمیگدال مغز مورد پردازش قرار گرفت، حالا نوبت قسمت خاکستری مغز است که تشخیص دهد که جسم منحنی که فرد دیده است، یک شیلنگ آب است و نه یک مار. اما مشکل اینجاست که احساس ترس از قبل در فرد ایجاد شده است!

بیشتر بخوانید: رابطه میان شخصیت و دورکاری

فیلم های ترسناک و همه گیری کرونا

طبق گزارش های اسکریونر و همکارانش (۲۰۲۱) مشخص شده که علاقه مندان فیلم های ترسناک، کمتر از ویروس کرونا می ترسند. آنها بر این باورند که ترس و احساسات منفی که به خاطر مشاهده چنین فیلم هایی در مخاطب ایجاد می شود، باعث می شوند که افراد بتوانند در دنیای واقعی نیز با چنین احساساتی کنار بیایند. بنابراین، چنین افرادی ممکن است در هنگام قرار گرفتن در موقعیت های مشابهی، آمادگی بیشتری داشته باشند.

یافته‌های آنها مرا یاد جمله ای از فروید می اندازد:

“انسان ممکن است به خاطر مواجهه مکرر با موقعیت های ترسناک، به راحتی با موقعیت‌های سخت، مضر یا ترسناک زندگی خود نیز کنار بیاید.”

نتیجه پایانی

فیلم های ترسناک جدا از اینکه باعث سرگرم شدن ما می شوند، به ما یاد می دهند که از دست افراد خطرناک چگونه فرار کنیم. مشاهده چنین فیلم هایی باعث می شود که به راحتی بتوانیم احساسات، عواطف و اعمال خود را در هنگام قرار گرفتن در موقعیت های دشوار و ترسناک مدیریت کنیم. با این حال، فیلم های ترسناک ممکن است به مانندیک شمشیر دو لبه عمل کنند. برای کسانی که از لحاظ احساسی ثبات کمتری دارند، تماشای فیلم‌های ترسناک ممکن است باعث افزایش اضطراب و تنش های روانی در آنها بشود. البته این موضوع در رابطه با واقعیت‌های تلخ زندگی، مانند مرگ، سرطان، بیماری‌های همه‌گیر و .. نیز صدق می کند.

این فرآیند یادگیری به عنوان فرآیند حساس‌سازی نیز شناخته می‌شود که بر طبق آن قرار گرفتن مکرر افراد در معرض محرک های خارجی باعث شدید تر واکنش های آنها می شود. برای کسانی که از لحاظ عاطفی ثبات بیشتری دارند، تماشای فیلم های ترسناک ممکن است اضطراب و تنش های روانی آنها را کاهش دهد، فرآیندی که تحت عنوان خوگیری نیز شناخته می شود که بر طبق قرار گرفتن مکرر در معرض محرک های خارجی باعث کاهش شدت واکنش های ما می شوند. با وجود تمام اینها، تا به امروز علت اصلی علاقه شدید افراد به مشاهده فیلم های ترسناک به صورت یک معما باقی مانده است، فیلم های که افراد با مشاهده آنها به دنبال کسب لذت و به نوعی کم کردن ناراحتی و دردهای خود هستند.

این رازی است که هنوز در انتظار رمزگشایی است.